Πορεία Ευρωζώνης και προοπτικές του κοινού νομίσματος, μέρος α

Όταν οι φούσκες έσκασαν.

Μέρος Α.

Οι όροι «φούσκα» και «σκάσιμο της φούσκας» ακούστηκαν επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια από όλους τους σχολιαστές και αναλυτές της κυπριακής αλλά και παγκόσμιας οικονομικής κρίσης- και αυτός ο όρος είναι κλειδί στην εξέταση της οικονομικής πορείας των τελευταίων δεκαετιών.

Η Κυπριακή οικονομία στηρίχτηκε για πολλά χρόνια πάνω σε φούσκες. Αλλά όχι μόνο η Κυπριακή. Και η Αμερικανική αλλά και η παγκόσμια.

Οι φούσκες είναι κεντρικό στοιχείο στην οικονομική πορεία των τελευταίων δεκαετιών. Δεν είναι όμως οι λόγοι της κρίσης. Το αντίστροφο ισχύει. Ήταν αυτό που επέτρεψε την οικονομική λειτουργία  σε μια περίοδο θεμελιακών προβλημάτων στην παγκόσμια οικονομία. Σε μια περίοδο όπου η ‘ελεύθερη αγορά’ δεν μπορούσε να συντηρήσει τον εαυτό της.

Οι φούσκες  αποτέλεσαν παράγοντα συγκάλυψης της κρίσης. Οι φούσκες στα χρηματιστήρια και μετά στα ακίνητα, δημιούργησαν πλασματικές αξίες που βοήθησαν την οικονομία μέσα από την ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών.

Το ίδιο και η «φούσκα» στο τραπεζικό σύστημα. Που στην Κύπρο εκφράστηκε με φούσκα στις τραπεζικές καταθέσεις, που οδήγησε σε φούσκα στις τραπεζικές δραστηριότητες, ή, διαφορετικά διατυπωμένο, σε αλόγιστη τραπεζική επέκταση. Οι τεράστιες καταθέσεις (μεγάλο μέρος των οποίων ήταν Ρωσικές, γνωστής/άγνωστης προέλευσης) είχαν νόημα, μόνο αν μετατρέπονταν με την σειρά τους σε δάνεια. Έτσι χορηγούνταν τα πιο εύκολα δάνεια. Για μεγάλο χρονικό διάστημα οι τράπεζες ουσιαστικά παρακαλούσαν τον κόσμο, αλλά και τις επιχειρήσεις ,να δανειστούν. Αλλά και προχώρησαν στις πιο ριψοκίνδυνες ενέργειες, όπως την αγορά των ελληνικών ομολόγων. Που, ακριβώς, επειδή αποτελούσαν ριψοκίνδυνη επένδυση, επειδή ακριβώς υπήρχε μεγάλος κίνδυνος να μην πάρεις πίσω τα λεφτά σου, σου πρόσφεραν το πιο ψηλό επιτόκιο.

Έτσι, όταν το ζήτημα μπαίνει ότι θα αντιμετωπίσουμε την κρίση αντιμετωπίζοντας τις φούσκες, βάζοντας τάξη στην αλόγιστη τραπεζική επέκταση και στον υπερδανεισμό, γίνεται βιασμός της λογικής: βάζοντας σε τάξη όλα αυτά, απλά ανοίγεις τον δρόμο για να ξεσπάσει η κρίση με τον πιο βίαιο τρόπο.

Στις ΗΠΑ, η φούσκα στο τραπεζικό σύστημα  έπαιξε ακριβώς τον ίδιο ρόλο που έπαιξε και στην Κύπρο αλλά και παγκόσμια: πρόσφερε αγοραστική δύναμη στην κοινωνία όταν η βιομηχανική παραγωγή αδυνατούσε.

Εκφράστηκε, όπως και στην Κύπρο, με φούσκα στα ακίνητα, αλλά και με απίστευτα κερδοσκοπικά παιγνίδια των τραπεζών. Από στοιχήματα στην κίνηση των επιτοκίων μέχρι πια επιχείρηση θα οδηγούσαν σε κατάρρευση κερδίζοντας δις δολάρια.

Οι φούσκες όμως έσπασαν,  το 2008 στις ΗΠΑ, το 2013 στην Κύπρο. Δεν χρειάστηκε η συνειδητή παρέμβαση των ιθυνόντων, δεν χρειάστηκε κανένας υπουργός ή επίσημος να βάλει τάξη. Το έκανε η ίδια η αγορά. Μόνο και μόνο για να δείξει, όμως,  ότι οι πραγματικές δυνατότητες του οικονομικού συστήματος που ονομάζεται ελεύθερη αγορά,  είναι να παρέχει εργοδότηση σε ολοένα μικρότερο ποσοστό ανθρώπων,  στο 80%, για να γίνει αμέσως μετά το 75%, το 70% κλπ. Και να παρέχει σε όλους τους υπόλοιπους ολοένα και δραματικά μικρότερα εισοδήματα. Η Ελλάδα είναι η εικόνα του μέλλοντος, του κοντινού μέλλοντος, για όλες τις χώρες.

Οι φούσκες έσπασαν, και τρομοκρατημένα τα επιτελεία αντιστρέφουν την πολιτική που τις δημιούργησε. Με την πραγματική εικόνα της οικονομίας να αναδύεται με τρόπο που τρομάζει..  Χωρίς να φαίνεται ποια ότι, κάποιος από αυτούς, ελπίζει πραγματικά σε νέα πορεία ανάκαμψης.

Ο Joseph Stinglitz, πρώην Chief Economist της Παγκόσμιας Τράπεζας και Νομπελίστας οικονομικών, χαρακτήρισε πρόσφατα τα μέτρα λιτότητας στην Ελλάδα σαν συνταγές αυτοκτονίας.

Το ίδιο το Δ.Ν.Τ. αποφάνθηκε πριν ένα περίπου μήνα ότι τελικά, τα μέτρα λιτότητας, όταν εφαρμόζονται ταυτόχρονα σε πολλές χώρες, επιτείνουν την ύφεση.

Η Αριστερά, τόσο στην Κύπρο όσο και αλλού, προσπαθώντας να χαράξει νέα πορεία σε αυτό το παγκόσμιο χάος και τα αδιέξοδα των μνημονίων, προσεγγίζει με επικίνδυνο τρόπο το ζήτημα του Ευρώ και της εξόδου από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σωτήρης Βλάχος

Στέλεχος της Αριστερής Πτέρυγας.

Πρόσκληση στην παρουσίαση βιβλίου

Κυκλοφόρησε το βιβλίο με τίτλο

«Κριτική στο Σύστημα Αξιολόγησης της Αναπηρίας και της Λειτουργικότητας»

Αφορμή για τη συγγραφή και έκδοση του βιβλίου «Κριτική στο Σύστημα Αξιολόγησης της Αναπηρίας και της Λειτουργικότητας» αποτέλεσε η απόφαση για εφαρμογή του International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) στην Κύπρο από το Τμήμα Κοινωνικής Ενσωμάτωσης Ατόμων με Αναπηρία (ΤΚΕΑμεΑ).

Το περιεχόμενο του βιβλίου αποτελεί επιστημονική ανάλυση και κριτική αντιμετώπιση σημαντικών θεμάτων που έχουν να κάνουν με τη θεωρία, την πολιτική και την πρακτική των ζητημάτων που αφορούν στην αναπηρία - όπως αυτά προκύπτουν από τις δύο εκθέσεις που με εντολή του ΤΚΕΑμεΑ ετοιμάστηκαν με σκοπό την αιτιολόγηση της απόφασής τους για εφαρμογή του ICF. Επειδή η αναπηρία και ο τρόπος αντιμετώπισής της δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους με αναπηρία, το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε όλο το αναγνωστικό κοινό.

Στο βιβλίο παρατίθεται μια σύντομη αναφορά σε αυτά που ονομάζονται μοντέλο και σε θέματα που σχετίζονται με την υγεία και την αναπηρία. Γίνεται αναφορά στην ιστορία και την προέλευση του ICF και εξηγείται η φιλοσοφία των θιασωτών του. Αναφορά γίνεται και στις διαφοροποιήσεις που έγιναν στον τρόπο αντιμετώπισης της αναπηρίας και δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η εφαρμογή του ICF θα οδηγήσει στην οπισθοδρόμηση και στην εποχή του ιατρικού μοντέλου σκέψης και αντιμετώπισης της αναπηρίας. Αναλύεται και ο τρόπος μέσα από τον οποίο εμπλέκονται συμφέροντα τρίτων, υπό το πρόσχημα της βοήθειας προς τα άτομα με αναπηρία. Παρατίθενται επίσης οι λόγοι για τους οποίους το αναπηρικό κίνημα θα πρέπει να αντιταχθεί στην εφαρμογή του ICF. 

Επιπρόσθετα, επισημαίνεται η διαπίστωση ότι οι αντιλήψεις της κοινωνίας και ο τρόπος αντιμετώπισης της αναπηρίας δεν μπορούν να συνεχίζουν να καθορίζονται από τεχνοκράτες και επαγγελματίες που εν μέρει στηρίζουν την καριέρα και τα εισοδήματά τους στη διαιώνιση ύπαρξης ανθρώπων που θα εξαρτώνται από τους ίδιους. Τέλος, υποδεικνύεται η έναρξη κοινωνικού διαλόγου ως σημαντική προσφορά προς τους ανθρώπους με αναπηρία, αλλά και προς την ίδια την κοινωνία, με στόχο να πάψει να θεωρείται η αναπηρία πηγή δυστυχίας, αιτία αποτυχίας και αφορμή για μοιρολόι. Προς αυτή την κατεύθυνση ζητείται και η συνεισφορά της ακαδημαϊκής κοινότητας, ιδιαίτερα της σχολής Κοινωνικών Επιστημών και Επιστημών της Αγωγής αλλά και άλλων συναφών με το θέμα τμημάτων της.

Η μονογραφία αυτή προσθέτει ένα λιθαράκι στην προαγωγή της ανθρώπινης γνώ­σης γύρω από τα ζητήματα της αναπηρίας και αποτελεί εργαλείο διαφώτισης, ενημέρωσης και εμπέδωσης αντιλήψεων προς την κατεύθυνση της ισότιμης αντιμετώπισης των ανθρώπων με αναπηρία. Συμπληρώνει επίσης τη λιγοστή βιβλιογραφία γύρω από τα ζητήματα της αναπηρίας στην Κύπρο.

Μιχάλης Δημοσθένους

Συγγραφέας του βιβλίου

Τηλέφωνο: 99 69 75 82    Email: mdem@cytanet.com.cy

Website: http://www.ucy.ac.cy/goto/psifides-gnosis/el-GR/michalis-demosthenous.aspx

Μνημόνιο vs Έξοδος από το ευρώ, του Σωτήρη Κάττου

Εισαγωγή-Προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας 2013-Σύντομη ανασκόπηση

Η πολιτική διαχείριση σοβαρών πολιτικών και οικονομικών θεμάτων ιδιαίτερα όταν αυτά αφορούν την ίδια την επιβίωση και ευημερία της κυπριακής πολιτείας επιβάλει την αναγκαιότητα ύπαρξης όχι μόνο πολιτικής αλλά και επιστημονικής επάρκειας για την αντίληψη και πρόβλεψη των συνεπειών συγκεκριμένων αποφάσεων. Εκτός των άλλων βασικός στόχος της επιστήμης είναι η πρόβλεψη για να καθίσταται εφικτός ο έλεγχος. Για να μπορέσει κανείς να προβλέψει πιθανά αποτελέσματα θα πρέπει πρώτα να είναι σε θέση να αποτυπώσει τις μεταβλητές που καθορίζουν και επηρεάζουν αποτελέσματα καθώς επίσης και να αναλύσει και τις δυναμικές τους. Πιο συγκεκριμένα το πολιτικοοικονομικό περιβάλλον που αντιμετωπίζει η Κύπρος και μέσα στο οποίο κινείται παρουσιάζει τις πιο κάτω κύριες και πολύπλοκες μεταβλητές.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τις πρόσφατες ανακοινώσεις της προβλέπει συρρίκνωση της κυπριακής οικονομίας μέχρι το 2015. Προβλέπει ακόμη αύξηση της ανεργίας στο 14% και του δημόσιου χρέους στο 102,7 % το 2014. Σημειώστε επίσης ότι με την βεβιασμένη και μη σοφή στήριξη της Λαϊκής Τράπεζας με 1.8 δις ευρώ το δημόσιο χρέος από 71.1% το 2011 ξεπέρασε το 86% το 2012 (στοιχεία Ευρωπαϊκής Επιτροπής) και όλα αυτά χωρίς τις συνέπειες του επικείμενου μνημονίου, το οποίο ζητεί μέτρα περιορισμού ύψους που αντιστοιχούν στο 7,25% του ΑΕΠ που αντιστοιχεί περίπου σε πέρα των 1250 εκ. σε περικοπές μέχρι το 2016 αλλά ταυτόχρονα ζητά και πλεονάσματα την ίδια περίοδο ύψους 752 εκ. ευρώ (4% του ΑΕΠ). Κάποιος εύλογα διερωτάται πως μπορείς να ζητάς τέτοια πλεονάσματα όταν οι προβλέψεις μιλούν για συρρίκνωση του ΑΕΠ χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι πολλαπλασιαστές της συρρίκνωσης για τέσσερα χρόνια. Το ΔΝΤ με βάση τα δικά του μοντέλα δημοσιονομικής προσαρμογής θέτει ως όριο το 4,5% του ΑΕΠ στην εφαρμογή περιοριστικής πολιτικής. Επομένως η μόνη λογική απάντηση είναι μέσα από την φτωχοποίηση της κοινωνίας. Περαιτέρω διακυβεύεται και ο εταιρικός φόρος του οποίου απότομη διαφοροποίηση θα προκαλέσει ένα νέο σοκ στην κυπριακή οικονομία καθότι δεν έχει δομικό βάθος.

Ο Αμερικανός καθηγητής Willem Buiter¹ στην εμπεριστατωμένη μελέτη του αναφορικά με τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας σημειώνει: «το χάσμα ανάπτυξης του 2012 μεταξύ των ΗΠΑ (+2,2) και της Ευρωζώνης (-0,4) θα αποτυπωθεί στο 2.6%, το μεγαλύτερο από το 1993. Η διαφορά κατά τον καθηγητή Buiter θα διευρυνθεί στο 3.4% το 2014 και συνεχίσει διευρυνόμενο. Η Ευρώπη θα υστερήσει σημαντικά και κυρίαρχοι παίχτες θα είναι οι ΗΠΑ και η Κίνα (Buiter, 2012). Κατά τον ίδιο το ονομαστικό ΑΕΠ της ευρωζώνης θα πέσει από το 78% σε σχέση με το αμερικάνικο το 2012, και μέχρι το 2025 θα περιοριστεί στο 66%. Η Ινδία, κατά τον ίδιο, θα ξεπεράσει την Γερμανία το 2020. Η Γερμανική ανάπτυξη θα περιοριστεί για το: 2013 (0,5), 2014(0,3), 2015 (0,9) και 2016 (1,1). Όπως αναφέρει ο ίδιος αυτό αποτελεί μια αργή ασφυξιογόνα διαδικασία μαζί με τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης και προφανώς μεταξύ αυτών και η κυπριακή οικονομία που σε περίπτωση υπογραφής της μνημονιακής σύμβασης μέσα σε αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχει δυνατότητα αποπληρωμής του χρέους. Στην Ευρωζώνη αναμένεται περαιτέρω συρρίκνωση και ύφεση για το 2013-2014 λόγω της προβληματικής αρχιτεκτονικής του ευρώ (Friedman², Stiglitz³, Krugman⁴, Rοubini⁵) όπου θα οδηγήσει στην περαιτέρω απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα, τις εγγενείς αδυναμίες του τραπεζικού συστήματος, την αυστηρή δημοσιονομική λιτότητα και τις πιέσεις στα χρηματοπιστωτικά, τα οποία όλα μαζί θα περιορίσουν ακόμη περισσότερο την ολική ζήτηση (Buiter, 2012). Άλλωστε αυτά τα δεδομένα επιβεβαιώνονται από την ανάλυση για την βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους των κρατών μελών (ECB, Monthly Bulletin, April 2012, p.69) όπου μεταξύ άλλων σημειώνει ότι ο λόγος (ratio) ΧΡΕΟΣ : ΑΕΠ πρέπει οπωσδήποτε να επιστρέψει στο 60%. Όπως τονίζει σε αρκετές χώρες της Ευρώπης αυτό θα απαιτήσει μια μακρόχρονη δημοσιονομική προσαρμογή και επιμένει σε αδιαπραγμάτευτη αυστηρή δημοσιονομική λιτότητα, την δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων 4% του ΑΕΠ και συνεχών διαχρονικά πλεονασμάτων το 2016, όπως υπογραμμίζει. Κατά την ίδια ανάλυση το νέο δημοσιονομικό σύμφωνο απαιτεί την αυστηρή προσήλωση στο «σπάσιμο του χρέους» (Debt break). Συνεπώς αυτή η επιμονή για περαιτέρω δημοσιονομική προσαρμογή μαθηματικά οδηγεί σε απρόβλεπτες δραματικές κονωνικοοικονομικές και πολιτικές συνέπειες.

Σε σχέση με την βιωσιμότητα του χρέους στην μελέτη τους οι καθηγητές του πανεπιστημίου του Antwerp (Βέλγιο), Van Poeck and Wijffelaars (2012) σημειώνουν ότι για να μπορεί κάποιος να ελπίζει σε ικανοποιητική χρηματοδότηση του δημοσίου χρέους, αυτό δεν πρέπει να ξεπερνά το 85% και ταυτόχρονα να μην διασυνδέεται με οποιαδήποτε επανακεφαλοποίηση του τραπεζικού τομέα. Φυσικά υπάρχουν και εξαιρέσεις όπως η Ιαπωνία όπου το δημόσιο της χρέος είναι γύρω στο 200% αλλά λόγω του οικονομικού της εκτοπίσματος το χρηματοδοτεί χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα περισσότερο από εσωτερικούς πόρους. Με βάση τα οικονομετρικά τους μοντέλα η χρηματοδότηση του δημόσιου χρέους όταν είναι κάτω από 85% οδηγεί σε χαμηλότερο επιτόκιο, σε αντίθεση όταν αυτά συνδέονται με επανακεφαλοποίηση των τραπεζών όπου το επιτόκιο αυξάνεται δραματικά. To δημόσιο χρέος της Κύπρου, σε ένα περιβάλλον παρατεταμένης λιτότητας και οικονομικής συρρίκνωσης, μόνο εκ θαύματος θα είναι βιώσιμο αφού ακόμα και το 2013 εκτιμάται ότι το ΑΕΠ θα υποστεί μια συρρίκνωση του 3.5%. Ακόμη και η PIMCO εάν καταλήξει στο τέλος στο καλύτερο σενάριο που είναι τα 9,3 δις ευρώ λαμβάνοντας υπόψη και το ρωσικό δάνειο των 2,5 δις που πρέπει να εξοφληθεί το 2016, καθώς και την αναχρηματοδότηση του δημοσίου χρέους με 6 δις μέχρι το 2016, την άμεση χρηματοδότηση του δημοσίου με 1,5 δις αυτό σημαίνει ότι το κυπριακό δημόσιο χρέος θα είναι 9,3 δις +2,5 δις+1,5 δις + (14 -1,8 δις)=25,5 δις διαιρετέο κατά 17,5 που είναι το κυπριακό ΑΕΠ το ratio ΧΡΕΟΣ: ΑΕΠ= 146%.

Ήδη το ΔΝΤ ξεκάθαρα δηλώνει ότι το κυπριακό χρέος δεν είναι βιώσιμο ενώ από την άλλη ένα πιθανόν κούρεμα θα ήταν εξίσου καταστροφικό με την υπάρχουσα δανειακή διασύνδεση κράτους-τραπεζών.

Table 1: Exposure of Bank of Cyprus and Cyprus Popular (Laiki) Bank to Greece (end 2011)

	in EUR	billion	in % of total	assets	in % Cypriot	GDP
	Bank of Cyprus	Cyprus Popular (Laiki) Bank	Bank of Cyprus	Cyprus Popular (Laiki) Bank	Bank of Cyprus	Cyprus Popular (Laiki) Bank
Holdings of Greek Government bonds	0.6	0.7	1.6	2.1	3.5	4
Direct loans to borrowers in Greece	10	11.8	26.4	34.7	57.6	68.1
Total	10.6	12.5	28	36.7	61.1	72.2

Source: Quarterly reports of the reporting banks and own calculations.

Ως ποσοστό του ΑΕΠ η έκθεση αυτή αντιπροσωπεύει το 133% του ΑΕΠ σε ένα οικονομικό περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από παρατεταμένη αστάθεια και πληθώρα αστάθμητων παραγόντων .

Ως εκ τούτου ο ισχυρισμός περί συστημικού κινδύνου δεν ευσταθεί καθότι ξεπερνά την ίδια την βιωσιμότητα και την συνολική οικονομική δυνατότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Για παράδειγμα όταν η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου παρέμβηκε για να διασώσει την Royal Bank of Scotland με 45 δις στερλίνες αυτό αντιπροσωπεύετε το 2,9% του βρετανικού ΑΕΠ. Στην περίπτωση της διάσωσης των κυπριακών τραπεζών από την Κυπριακή Δημοκρατία αυτό προσεγγίζει στην καλυτέρα των περιπτώσεων το 60% του ΑΕΠ, σε συνθήκες απώλειας νομισματικής κυριαρχίας που δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο την δυνατότητα του κράτους, καθότι το κράτος έχει απολέσει το κυρίαρχο εθνικό οικονομικό εργαλείο της συναλλαγματικής ισοτιμίας, το οποίο επηρεάζει άμεσα και την διαχείριση του δημοσίου χρέους.

Ευρώ και προ-κυκλικές πολιτικές

Ο Stiglitz (2010), μεταξύ άλλων αναφέρει: «περιορισμοί που επιβάλλονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης και σχετίζονται άμεσα με το μέγεθος των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και δημοσίου χρέους αποτρέπει τη χρήση αντικυκλικών (αντιϋφεσιακών) δημοσιονομικών πολιτικών για να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στα οικονομικά “shocks”» (σελ.16). Και περαιτέρω σημειώνει ότι: «μια οικονομία μπορεί να είναι σε θέση να απορροφήσει μικρά “shocks” αλλά τα μεγάλα [αυτό που επιβάλλει η Τρόικα στην Κύπρο] έχουν αναντίστοιχες σοβαρές συνέπειες…και υποχρεώνουν τα κράτη σε ανακυκλούμενες υφέσεις» (σελ. 13).

Ακόμη και ο νεοφιλελεύθερος διακεκριμένος νομπελίστας οικονομολόγος Milton Friedman σημείωνε πριν το θάνατο του το 2006 ότι η αρχιτεκτονική της ευρωζώνης λειτουργεί ως «χειροπέδες σε δύσκολους καιρούς» . Κατά τον ίδιο η συναλλαγματική ισοτιμία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για επαναξιολόγηση του χρέους καθώς επίσης και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Κατά τον ίδιο η ευρωζωνική αρχιτεκτονική είναι σαν ένα σπίτι που εάν πάρει φωτιά οι ένοικοι του δεν έχουν διέξοδο διαφυγής. Οι πολιτικές αυτές οδηγούν σε αυτό που ονομάζουν στις ΗΠΑ «δημοσιονομικό γκρεμό» (fiscal cliff), αύξηση φόρων και μείωση δαπανών και που αποτελεί την βασική οικονομική (μνημονιακή) φιλοσοφία στην Ευρώπη. Εάν δεν είχε επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ Ομπάμα-Κογκρέσου, θα μειώνονταν οι δαπάνες κατά 560 δις δολάρια όπως αυτό προκύπτει από προηγούμενη συμφωνία και αυτό θα προκαλούσε μια συρρίκνωση του αμερικανικού ΑΕΠ κατά 4% και αύξηση της ανεργίας κατά 2 εκατομμύρια. Περαιτέρω κατά τον Friedman ο αποτελεσματικότερος τόπος διαχείρισης του δημοσίου χρέους και ανάπτυξη της οικονομίας εστιάζεται κύρια μέσω της νομισματικής υποτίμησης που κατά τον Paul Volcker, πρώην διοικητή της Fed, η νομισματική κυριαρχία είναι ότι πολυτιμότερο για μια εθνική οικονομία. Όλα αυτά τα εργαλεία δεν τα έχουν στην διάθεση τους τα κράτη μέλη της ευρωζώνης. Ο καθηγητής των οικονομικών στο πανεπιστήμιο της Νέας Υορκης, Nouriel Roubini (2012), σχολιάζοντας την οικονομική κατάσταση στην Ελλάδα με τα δεδομένα της τονίζει ότι η έξοδος της από το ευρώ θα είναι λιγότερο επώδυνη από την παραμονή της στο ευρώ.

Κατά την εκτίμηση του η επιστροφή στο εθνικό νόμισμα και η αναμενόμενη υποτίμηση του πολύ πιο γρήγορα από ότι πιστεύεται θα επαναφέρει την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη και σημειώνει περαιτέρω «η εμπειρία της Ισλανδίας και άλλων αναδυομένων οικονομιών τα τελευταία 20 χρόνια δείχνουν ότι η ονομαστική υποτίμηση και η συντεταγμένη αναδιάρθρωση και μείωση του εξωτερικού χρέους, μπορούν να επαναφέρουν το χρέος σε διαχειρήσιμη κατάσταση καθώς και την ανταγωνιστικότητα και την μεγέθυνση». Στην μελέτη τους οι Montecino και Weisbrot (2012) σημειώνουν ότι «για την κατάσταση στην Ελλάδα η πιο σημαντική αποτυχία του προγράμματος αναδιάρθρωσης είναι η προ-κυκλικη δημοσιονομική πολιτική». Με δεδομένο ότι η Ελλάδα βρίσκεται στο ευρώ δεν έχει οποιοδήποτε έλεγχο στην νομισματική και άρα στην συναλλαγματική της πολιτική και οι αρνητικές συνέπειες της προ-κυκλικης πολιτικής ήταν αναπόφευκτες. Και σημειώνουν όπως και όλοι οι άλλοι έγκριτοι οικονομολόγοι ότι «ο πιο σημαντικός παράγοντας ανάπτυξης βασίζεται στην ολική ζήτηση η οποία εντός της ευρωζώνης προβλέπεται να συρρικνώνεται συνεχώς. Πρώτον για να ικανοποιούνται οι απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Τράπεζας συνεπικουρημένη από την Γερμανία για σπάσιμο του χρέους και από την άλλη για να εξυπηρετούνται οι γερμανικές εξαγωγές. Η Γερμανία το 2011 έχει πετύχει εξαγωγές ύψους 1,4 τρις δολάρια λίγο πιο κάτω από τις ΗΠΑ με 1.51 τρις και με πρώτη την Κίνα με 1.89 τρις δολάρια ενώ την ίδια περίοδο οι εξαγωγές της Γαλλίας την ίδια περίοδο ήταν 588 δις δολάρια, της Ιταλίας 522 δις δολάρια και της Ισπανίας 330 δις δολάρια. Και οι τρεις μαζί μόλις και ξεπερνούν την Γερμανία με 1.43 τρις δολάρια. Όπως σημειώνουν οι Nordvig και Firoozye (2012), η Γερμανία είναι η μόνη χώρα που έχει αυξήσει το μερίδιο της στο παγκόσμιο εξωτερικό εμπόριο το 2000-2010 κατά 5% ενώ η Αυστρία, το Βέλγιο η Φινλανδία, η Ελλάδα, η Ιρλανδία, η Ιταλία, η Ολλανδία, Πορτογαλία και Ισπανία παρουσιάζουν κάθετη πτώση (Nomura, Eurostat, IMF). Αυτό κατά τους δύο επιστήμονες αντανακλά και στο υπερτιμημένο ευρώ για τον ευρωπαϊκό Νότο που κυμαίνεται από 18,6 στην Ελλάδα και γύρω στο 6% στην Ιταλία ενώ από την άλλη στην Γερμανία παρουσιάζει μια υποτίμηση κατά 1,1%. Η τάση αυτή δεν προβλέπεται να μεταβληθεί καθότι εξυπηρετεί την γερμανική οικονομία. Το ευρώ είναι de facto το γερμανικό μάρκο με άλλη ονομασία.

Είναι λοιπόν βιώσιμο ένα χρέος που ανέρχεται στο 120% ή στο 140% του ΑΕΠ μιας χώρας; Αν δεχτούμε για την περίπτωση της Κύπρου το «αισιόδοξο» σενάριο για χρέος γύρω στο 120%, δανειστικό επιτόκιο στο 3% και θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης στο ίδιο επίπεδο, τότε για να παραμείνει σταθερό το χρέος χρειάζεται πρωτογενές πλεόνασμα της τάξης του 3,6%. Για την απομείωση του χρέους αντιλαμβανόμαστε όλοι ότι χρειάζονται ψηλότερα πρωτογενή πλεονάσματα σε μακροχρόνια βάση, κάτι χωρίς ιστορικό προηγούμενο όπως αναφέρει ο Χαράλαμπος Γκότσης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς.

Συντεταγμένη πορεία εξόδου από το ευρώ

Ο οικονομολόγος Andrew Rose (2007) σε σχετική και πρόσφατη έρευνα αναφορικά με εξόδους από νομισματικές ενώσεις υπογραμμίζει ένα σημαντικό του εύρημα «οποιαδήποτε έξοδος χαρακτηρίζεται από απουσία απότομης μεταβλητότητας καθώς επίσης παρουσιάζονται ελάχιστα σημεία δραματικών μακροοικονομικών συνεπειών». Περαιτέρω οι Weisbrot και Montecino (2012) σημειώνουν ότι «είναι αμφιβόλου αποτελέσματος οι πολιτικές εσωτερικής υποτίμησης», δηλαδή ότι η κρίση χρέους μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από μειώσεις μισθών ωφελημάτων και συντάξεων καθώς και των τιμών, αφού έρευνες δείχνουν ότι οι τιμές δεν ακολουθούν την ίδια πορεία. Ιδιαίτερα σε συνθήκες εκτεταμένης φοροδιαφυγής που με στοιχεία της Κομισιόν ανέρχεται στα 5 δις ευρώ (29% του ΑΕΠ) όπως και στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό νότο και που λειτουργούν ως τροχοπέδη στην μείωση των τιμών. Ενόψει των πιο πάνω επιβάλλεται η εξέταση συντεταγμένης εξόδου από το ευρώ.

Λαμβάνοντας υπόψη την επιστημονική μαρτυρία {Roubini (2012), Nordvig και Firoozye(2012), Weisbrot και Montecino(2012) } πολύ συνοπτικά παραθέτω αριθμών βημάτων που η Κύπρος θα μπορούσε να υιοθετήσει για επιστροφή της στο εθνικό νόμισμα.

1. Εμπιστευτική ενημέρωση σε ΔΝΤ, ΕΚΤ και ΕΕ για την πρόθεση της Κύπρου.
2. Δημιουργία του νέου νομίσματος (νέα κυπριακή λίρα), το οποίο θα καθίστατο νομικός προσφοροδότης και όλα τα νομίσματα, καταθέσεις και χρέη εντός των συνόρων της Κυπριακής Δημοκρατίας θα επαναπροσδιορίζονται στην νέα κυπριακή λίρα. Αντλώντας από την Ισλανδική εμπειρία άμεση συμπερίληψη όλων των καταθέσεων για σκοπούς προστασίας στον κρατικό προϋπολογισμό ως μεταβατικό προσωρινό μέτρο. Σε διαβούλευση με το ΔΝΤ και την ΕΚΤ να επαναπροσδιοριστεί η νέα ισοτιμία για παράδειγμα σε βάση 1:1, π.χ. 1 ευρώ= 1 νέα κυπριακή λίρα. Όλα τα χρέη και καταθέσεις από ντόπιους εκτός συνόρων δεν θα υπόκεινται στο νόμο. Θα μπορούσε επίσης με συντονισμένη θεσμική διαδικασία αν καταστεί δυνατή η μεταφορά καταθέσεων και εξυπηρετούμενων δανείων σε άλλα τοπικά υγιή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα σε συνεργασία με το κράτος. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια να τύχουν περαιτέρω εξέτασης αντλώντας από διεθνή εμπειρία.
3. Η Κεντρική Τράπεζα καθίσταται αυτόνομη, όπως πριν την εισαγωγή του ευρώ με όλες τις αρμοδιότητες για την νομισματική πολιτική, συστήματα πληρωμών , συναλλαγματικά διαθέσιμα ,συναλλαγματικοί έλεγχοι. κ.τ.λ..
4. Τεχνοκρατικά λόγω του μικρού μεγέθους της κυπριακής οικονομίας (0,2% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ) η υποτίμηση του νέου νομίσματος δεν προβλέπεται να είναι υπερβολική. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σε συνεργασία με την Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορούσαν εκ των προτέρων να καθορίσουν ένα συγκεκριμένο πλαίσιο υποτίμησης ως επιπλέον μέτρο προληπτικής σταθεροποίησης της οικονομίας υπό την νέα κυπριακή λίρα. Μια υποτίμηση 10-15% θα ήταν απολύτως εφικτή αφού προηγουμένως καθοριστεί η νέα συναλλαγματική ισοτιμία. Η ίδια η υποτίμηση θα ήταν βοηθητική, παρέχοντας ένα ισχυρό κίνητρο στην οικονομία καθιστώντας την ανταγωνιστική.
5. Έναρξη διαπραγματεύσεων για την αναδιάρθρωση και τον επαναπρογραμματισμό του χρέους τόσο με το ΔΝΤ όσο και με την ΕΚΤ.
6. Η χώρα θα πρέπει να συμπληρώσει την υποτίμηση με μακροπρόθεσμες μεταρρυθμίσεις στις δομές της.
7. Εξέταση μερικής εκποίησης περιουσιακών τραπεζικών στοιχείων για κάλυψη της ανακεφαλοποίησης τους καθότι τα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών Κύπρου και Λαϊκής ανέρχονται στα 68 δισεκατομμύρια ευρώ.

Καταληκτικά σχόλια

Σε ότι αφορά την νομιμότητα της εξόδου το άρθρο 50 της Συνθήκης της Λισσαβόνας καθώς και η Σύμβαση της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών μπορούν να αποτελέσουν την νομική πλατφόρμα εξόδου. Με βάση αυτά μπορεί να στηριχθεί μια νέα συνθήκη η οποία θα ξεκαθαρίσει διάφορες προκλήσεις και εκκρεμότητες κατά την διάρκεια και μετά την έξοδο (Scott. 2012).

Όπως τονίζει ο Mauldin (2012), στην βάση οικονομικής έρευνας του καθηγητή Rose (2007), 69 χώρες εγκατέλειψαν νομισματικές ενώσεις με ελάχιστη πτωτική οικονομική μεταβλητότητα. Ο μηχανισμός νομισματικής εξόδου είναι εφικτός και η επιστημονική μαρτυρία προσφέρει τον οδικό χάρτη.

Το πραγματικό πρόβλημα της Ευρώπης και ιδιαίτερα της περιφέρειας είναι ότι αντιμετωπίζει σοβαρές μη-διαχειρήσιμες ανισορροπίες σε ότι αφορά πραγματικές συναλλαγματικές ισοτιμίες και επίπεδα εξωτερικού χρέους, τα οποία είναι κατά πολύ υψηλότερα από τις προηγούμενες κρίσεις των αναδυόμενων οικονομιών. Συντεταγμένη στάση πληρωμών και αναδιάρθρωση του χρέους συνδυασμένων με την νομισματική υποτίμηση είναι αναπόφευκτα αλλά και επιθυμητά. Εξερχόμενοι από το ευρώ και με μία συμφωνημένη υποτίμηση της κυπριακής λίρας αυτό θα είναι ένα δυνατό εργαλείο πολιτικής μέσα από την ευελιξία της επανάκτησης της νομισματικής μας κυριαρχίας.

Η εμπειρία των αναδυομένων οικονομιών (Μαλαισία, Ταϋλάνδη, Κορέα, Ινδονησία) μετά από στάση πληρωμών και νομισματική υποτίμηση αναδεικνύει ότι παρά την απότομη και βραχυπρόθεσμη δυσκολία, οι χώρες αυτές είναι σε θέση να επιτύχουν μεγέθυνση των οικονομιών τους χωρίς το βαρίδι του υψηλού χρέους και με ανταγωνιστική συναλλαγματική ισοτιμία (Mauldin, 2012).

Οι δε Weisbrot και Montecino (2012) σημειώνουν αναφερόμενοι στην Ελλάδα: «με δεδομένη την πρόγνωση για την Ελλάδα μέσα στο σχετικό πρόγραμμα και με την σχεδόν βεβαιότητα ότι η Ελλάδα θα εγκλωβιστεί σε ανακυκλούμενες κρίσεις οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε μια χαοτική στάση πληρωμών, μια προγραμματισμένη στάση πληρωμών έχοντας ως επιλογή της την έξοδο από το ευρώ ίσως αποτελεί την πιο σοφή επιλογή» .

Τηρουμένων των αναλογιών μια έξοδος της Κύπρου από την ευρωζώνη έστω και εάν βραχυπρόθεσμα παρουσιάσει κάποιες δυσκολίες, μεσοπρόθεσμα δημιουργεί προοπτικές για ανάπτυξη σε αντίθεση με τις ευρωζωνικές πολιτικές όπου η παρατεταμένη ύφεση με ανυπολόγιστες συνέπειες είναι ενδημικά δομική στην ευρωπαϊκή δημοσιονομική και νομισματική πολιτική και επομένως η κυπριακή οικονομία δεν είναι βιώσιμη μέσα στα πλαίσια αυτά.

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

Nouriel Roubini, Greece must exit, Project Syndicate May 2012.

Buiter Willem interview in British newspaper Telegraph, 3/12/2012.

Krugman Paul, End this depression now, London 2008.

Stiglitz Joseph, Making Globalization Work, 2006.

Friedman Milton, The Euro: Flawed from the Beginning, in Rich Bryan, It’s Curtains for the Euro: Understanding the crisis and what it means to you, 2012.

Stiglitz Joseph, Mis-measuring our lives: why GDP doesn’t add up, 2010

Stiglitz Joseph, The Stiglitz Report: Reforming the International Monetary and financial Systems in the wake of the Global Crisis 2010.

Rose Andrew, Checking Out: Exit from Currency Unions, The Monetary Authority of Singapore, 2007.

Weisbrot M. and Montecino J.A., More Pain, and Gain for Greece: Is the Euro Worth the Costs of Pro-Cyclical Fiscal Policy and Internal Devaluation?, Center of Economic and Policy Research, 2012.

Mauldin John, A Primer on the Euro Breakup: Default, Exit and Devaluation as the Optimal Solution. 2012

Analyzing Government Debt Sustainability in the Euro Area, ECB, Monthly Bulletin, April 2012.

Nordvig J. and Firoozye, Rethinking the European Monetary Union, 2012.

Van Poeck A. and Wijffelaars M., Banking crises and sovereign debt built up: Implications for debt sustainability, University of Antwerpen, September 2012.

Rich Bryan, It’s Curtains for the Euro: Understanding the crisis and what it means to you, 2012.

Krauth Peter, Iceland Considers Adopting A New Currency: Why It Should Be The Gold Standard, EFT Daily News, 10/03/2012.

Συνέντευξη του Ισλανδού Υπουργού Οικονομικών Στεινγκρι Μουρ Σιγκφουσον,στην «Εφημερίδα των Συντακτών».

RBS: The guilty men and an affront to every tax paper, Mail Online, 12/12/2011

Baker Dean, The euro alternative to Greek default and the drachma, The Guardian, 7/05/2012.

Dedek Oldrich, The breakup of Czechoslovakia: As in Depth Economic Analysis, January 1996, University of California.

Scott H., When the euro falls apart- A sequel, 2011, Working paper, Program on International Financial Systems, Harvard Law School.

Nomura financial services group report for Eurostat and IMF.

European Economy, Occasional Papers 101, Macroeconomic Imbalances-Cyprus, July 2012

δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πολίτης

1 Καθηγητής Οικονομικών, Επικεφαλής Citigroup.

2 Αμερικανός οικονομολόγος, νομπελίστας, ηγετικό στέλεχος της Σχολής του Σικάγου και των μονεταριστών, υπέρμαχος του νεοφιλελευθερισμού.

3 Αμερικανός νομπελίστας οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Columbia.

4 Αμερικανός νομπελίστας οικονομολόγος στα Πανεπιστήμια Princeton και LSE.

5 Αμερικανός οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗ ΚΥΠΡΟ ΚΑΙ ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: Ανάγκη για εθνικοποίηση και δημόσιο έλεγχο των τραπεζών

Παναγιώτης Παλλίνης

Ιούνιος 2012

Οι εξελίξεις όσον αφορά την οικονομική κρίση στην Κύπρo αλλά και στην Ευρώπη τρέχουν με πολύ γοργούς ρυθμούς. Η απόφαση της Ισπανίας να αποταθεί στο μηχανισμό της Ε.Ε. για τη στήριξη των τραπεζών της, οι εκλογές στην Ελλάδα, η αβεβαιότητα όσον αφορά την κατάσταση στην Ιταλία έχει εντείνει τους κλυδωνισμούς στην ευρωζώνη η οποία απειλείται με κατάρρευση. Οι κυβερνήσεις των χωρών του πυρήνα της ευρωζώνης και πρωταρχικά της Γερμανίας καθώς και αξιωματούχοι της Ε.Ε και του ΔΝΤ επιμένουν στην νέο-αποικιακή τους πολιτική για την επιβολή σκληρών μέτρων λιτότητας στην περιφέρεια. Ο νέο-φιλελευθερισμός μπορεί να βρίσκεται σε κρίση αλλά οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές όχι μόνο διατηρούνται αλλά εφαρμόζονται με πιο πολλή σφοδρότητα. Οι απειλές όσον αφορά την εκλογική διαδικασία στην Ελλάδα βρίσκονται σε πλήρη έξαρση. Το αποτέλεσμα των εκλογών θα έχει καθοριστική σημασία για την πορεία των κοινωνικών και πολιτικών αγώνων για μια εναλλακτική Ευρώπη.

Στα πλαίσια αυτού του κρίσιμου οικονομικού και πολιτικού σκηνικού στην Ευρώπη και ενώ η καταληκτική ημερομηνία για την ανακεφαλαιοποίηση των κυπριακών τραπεζών στα τέλη Ιουνίου πλησιάζει, η κυβέρνηση στη Κύπρο είναι αναγκασμένη να εξασφαλίσει χρηματοδότηση της τάξης των 1.8 δις. Οι διεθνείς αγορές για δανεισμό από την κυπριακή κυβέρνηση έχουν κλείσει από καιρό, κυρίως λόγω της τραπεζικής κρίσης. Αν η κυβέρνηση εξασφαλίσει διμερές δάνειο από τρίτη χώρα θα μπορέσει να αποφύγει την προσφυγή στο μηχανισμό της Ε.Ε και τα μέτρα λιτότητας και απορρύθμισης των εργασιακών σχέσεων τα οποία θα επιβληθούν σε περίπτωση τέτοιου δανεισμού. Η οικονομική ελίτ και η αντιπολίτευση στη Κύπρο σίγουρα παρακαλεί να αναγκαστεί η κυβέρνηση να προσφύγει στο μηχανισμό στήριξης της Ε.Ε. Σε τέτοια περίπτωση θα επιβληθούν μέτρα τα οποία οι ίδιοι προσπαθούν να εφαρμόσουν από καιρό όπως την κατάργηση της ΑΤΑ, περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, ιδιωτικοποιήσεις και απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων. Η κυβέρνηση στη Κύπρο θα πρέπει να αντισταθεί έντονα στην επιβολή οικονομικών μέτρων από την Ε.Ε. Παράλληλα θα πρέπει να αναδειχθεί ξεκάθαρα ο ρόλος των τραπεζών στην οικονομική κρίση που διέρχεται η Κύπρος και να προωθηθεί το αίτημα, η στήριξη των κυπριακών τραπεζών να συνοδευτεί από ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο του τραπεζικού συστήματος. Ο δημόσιος έλεγχος του τραπεζικού συστήματος θα μπορούσε να αποτελέσει τη βασική προϋπόθεση για την αναδιοργάνωση της κυπριακής οικονομίας προς μια αναπτυξιακή πορεία.

Η κρίση στο τραπεζικό σύστημα της Κύπρου

Μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης τον Σεπτέμβριο 2008 και την εξάπλωση της κρίσης στην Ευρώπη, ως φυσικό επακόλουθο η κυπριακή οικονομία έχει επηρεασθεί σημαντικά και βρίσκεται σε μια συνεχή πορεία ύφεσης. Η αρνητική πορεία της οικονομίας τα τελευταία 3-4 χρόνια είχε ως αποτέλεσμα τη δραματική αύξηση της ανεργίας από 3,5% του εργατικού δυναμικού το 2008, σε 10,5% το 2012 και με αυξητική τάση. Ο τουριστικός τομέας, οι κατασκευές, η βιομηχανία και οι εξαγωγές έχουν επηρεασθεί δραματικά και βρίσκονται σε παρατεταμένη στασιμότητα.

Πριν από τέσσερα χρόνια, κανένας δεν μπορούσε να προβλέψει ότι το βάθεμα της κρίσης και τη ‘χαριστική βολή’ στην κυπριακή οικονομία θα την έδινε η κρίση στο τραπεζικό σύστημα της Κύπρου, η οποία απειλεί να σπρώξει την κυπριακή οικονομία σε ακόμα πιο δύσκολες ατραπούς με απρόβλεπτες συνέπειες. Πόσο ειρωνικά ακούονται τώρα τα λόγια του τότε υπουργού Οικονομικών, όταν το 2009 δήλωνε ότι η κυπριακή οικονομία δεν πρόκειται να επηρεασθεί από την παγκόσμια οικονομική κρίση γιατί η κυπριακή οικονομία διαθέτει ένα δυνατό, σύγχρονο και αποτελεσματικό τραπεζικό σύστημα, το οποίο δεν έχει διαβρωθεί από τα ‘τοξικά ομόλογα’, σε αντίθεση με τις πιο πολλές αμερικανικές και ευρωπαϊκές τράπεζες.

Η αγορά από τις κυπριακές τράπεζες ομολόγων του ελληνικού δημοσίου της τάξης πέραν των 5 δις ευρώ κατά τη διάρκεια του 2009 και 2010, εν μέσω κρίσης και ενώ οι ενδείξεις για την πορεία της ελληνικής οικονομίας ήταν έντονα αρνητικές, αποτέλεσε το χαριστικό πλήγμα στον τραπεζικό τομέα της Κύπρου και θα καθορίσει αρνητικά τη μελλοντική πορεία της κυπριακής οικονομίας για αρκετά μεγάλη περίοδο. Η κίνηση αυτή των τραπεζών για την αγορά των ελληνικών ομολόγων δεν πρέπει να ιδωθεί σαν ένα απομονωμένο γεγονός, σαν μια λανθασμένη επενδυτική απόφαση αλλά σαν το επιστέγασμα της νοοτροπίας, του τρόπου λειτουργίας και της δομής του τραπεζικού συστήματος στην Κύπρο. Αποτελεί μια ακραία κερδοσκοπική κίνηση με σκοπό το γρήγορο και εύκολο κέρδος και με απαράδεκτη επικέντρωση ρίσκου σε ένα επενδυτικό στοιχείο. Με απλά λόγια τα διευθυντικά στελέχη και τα διοικητικά συμβούλια των κυπριακών τραπεζών θέλησαν να εκμεταλλευθούν τις συνθήκες κρίσης και την αρνητική πορεία της ελληνικής οικονομίας, όπου τα επιτόκια είχαν εκτοξευθεί στα ύψη, για να ενισχύσουν ακόμα πιο πολύ την κερδοφορία τους και για να μπορούν να δικαιολογήσουν τους ασύλληπτα ψηλούς μισθούς και τα μπόνους των διευθυντικών στελεχών.

Αυτή η νοοτροπία του γρήγορου κέρδους, της απληστίας και της τυχοδιωκτικής συμπεριφοράς στο τραπεζικό σύστημα είχε ως απαρχή την ενεργό συμμετοχή τους στη φούσκα του χρηματιστηρίου. Ακολούθως οι τράπεζες συστηματικά λειτουργούν ουσιαστικά ως καρτέλ με επιτόκια πολύ πιο πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και πρόσφατα το τραπεζικό σύστημα επέτεινε την άνοδο στις τιμές των ακινήτων με τη δανειοδοτική του πολιτική. Επίσης, τα τελευταία χρόνια οι τράπεζες έχουν προβεί σε μια σειρά από εξαγορές και επεκτάσεις σε χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης με αμφίβολα οικονομικά οφέλη για την οικονομία και για τις ίδιες τις τράπεζες. Όλες αυτές οι δραστηριότητες στον τραπεζικό τομέα και λαμβάνοντας υπόψη την τρομακτική αύξηση του μεγέθους τους τα τελευταία χρόνια που ξεπερνά το μέγεθος του ΑΕΠ κατά 7 φορές, δείχνουν ότι έχει εμπεδωθεί η κουλτούρα του γρήγορου κέρδους και του τυχοδιωκτισμού ανεξαρτήτως των επιπτώσεων στην οικονομία, στην ανάπτυξη και στην απασχόληση.

Μετά τη πρόσφατη κερδοσκοπική κίνηση των τραπεζών όσον αφορά την αγορά ελληνικών ομολόγων, μια επένδυση η οποία υπερβαίνει το 70% των κεφαλαίων τους και το 25% του κυπριακού ΑΕΠ, έχει τεθεί σε κίνδυνο όχι μόνο η ίδια η επιβίωση των τραπεζών αλλά και η πορεία της κυπριακής οικονομίας. Η επένδυση σε ελληνικά κρατικά ομόλογα θεωρήθηκε από τους ειδήμονες διευθυντές των κυπριακών τραπεζών, αλλά προφανώς και από τον διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας, ασφαλής επένδυση και ότι ήταν αδύνατο να χρεοκοπήσει ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος. Αλλά οι συνθήκες κρίσης τις οποίες διέρχεται η παγκόσμια και ευρωπαϊκή οικονομία δεν αποτελούν μια συνηθισμένη κυκλική κρίση στην πορεία της καπιταλιστικής ανάπτυξης αλλά απειλεί να ξεπεράσει σε σφοδρότητα και σε οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις ακόμα και τη μεγάλη καπιταλιστική κρίση του 1930. Οι Κύπριοι τραπεζίτες δεν είχαν τη διορατικότητα ακόμα και στα πλαίσια της καπιταλιστικής λογικής να προβληματιστούν για τις πιθανές επιπτώσεις των επενδυτικών τους κινήσεων και ότι είναι απαράδεκτο να τίθεται σε κίνδυνο η επιβίωση μιας τράπεζας, καθώς και η πορεία της οικονομίας στο βωμό του γρήγορου κέρδους. 

 

Κατά κάποιο τρόπο, η περίπτωση της Κύπρου αποτελεί μια μικρογραφία των οικονομικών και πολιτικών εξελίξεων που συντελούνται σε παγκόσμιο επίπεδο. Η άνοδος και επικράτηση του νεο-φιλελευθερισμού τα τελευταία τριάντα χρόνια, είχε ως σημαντικό στοιχείο τη διόγκωση και την οικονομική και πολιτική ενδυνάμωση και επικυριαρχία του τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος γενικότερα. Οι νέες τεχνολογίες, τα νέα χρηματιστικά προϊόντα στα πλαίσια απίστευτης αύξησης της κερδοφορίας είχαν ως φυσικό αποτέλεσμα τις εξελίξεις όσον αφορά τα ενυπόθηκα τραπεζικά ομόλογα στις ΗΠΑ και την κρίση του τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος. Φυσικά η άνοδος και οικονομική επικυριαρχία του τραπεζικού συστήματος, που αποτελεί το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της καπιταλιστικής ανάπτυξης τα τελευταία τριάντα χρόνια, συνοδεύεται παράλληλα με αύξηση της πολιτικής του επιρροής και δύναμης. 

 

Το μέγεθος του τραπεζικού τομέα στην Κύπρο τα τελευταία χρόνια έχει σχεδόν διπλασιαστεί μετά και την εισροή σημαντικών ξένων κεφαλαίων. Επίσης η κερδοφορία των κυπριακών τραπεζών έχει αυξηθεί σημαντικά καθώς και οι αμοιβές των διευθυντικών στελεχών τους. Η νοοτροπία του γρήγορου κέρδους και η ανυπαρξία ελέγχου από την Κεντρική Τράπεζα είχε σαν αποτέλεσμα την ακραία κερδοσκοπική συμπεριφορά στις κυπριακές τράπεζες και την επιδείνωση της κρίσης σε απρόβλεπτο βαθμό. Το πολιτικό σύστημα, τα ΜΜΕ και οι διάφοροι επιχειρηματικοί φορείς όχι μόνο δεν άσκησαν κριτική αλλά δηλώνουν τη στήριξή τους χωρίς όρους στο τραπεζικό σύστημα. Οι παραλληλισμοί της Κύπρου με τις εξελίξεις σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο όσον αφορά το ρόλο των τραπεζών στη διαμόρφωση της κρίσης και της πολιτικής τους επιρροής είναι πολύ εμφανείς. 

 

Ανάγκη εθνικοποίησης και δημόσιου ελέγχου του τραπεζικού συστήματος στη Κύπρο. 

 

Μετά τις πρόσφατες διεργασίες στην Ελλάδα όσον αφορά τη νέα δανειακή σύμβαση με την ΕΕ, τα νέα σκληρά μέτρα λιτότητας μέσω του μνημονίου 2 και το κούρεμα των ομολόγων του ελληνικού δημοσίου που ανέρχεται στο 70% της ονομαστικής τους αξίας, οι ζημιές που έχουν ανακοινωθεί από τις κυπριακές τράπεζες ανέρχονται σε 4 δις ευρώ. Ως αποτέλεσμα αυτών των ζημιών τα κεφάλαια των κυπριακών τραπεζών έχουν μειωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε η επιβίωσή τους βρίσκεται πλέον σε αμφιβολία χωρίς κρατική στήριξη. Επίσης, οι ζημιές των κυπριακών τραπεζών αναμένεται να αυξάνονται τα επόμενα χρόνια αναλόγως της πορείας της ελληνικής οικονομίας και της αύξησης των επισφαλών δανείων στην Ελλάδα. Οι προσπάθειες των τραπεζών για άντληση ιδιωτικών κεφαλαίων όπως αναμενόταν, δεν απέδωσε ικανοποιητικά αποτελέσματα και η καταληκτική ημερομηνία της 30ής Ιουνίου, η οποία έχει καθοριστεί από την Ευρωπαϊκή Τραπεζική Αρχή, ως περίοδος κατά την οποία οι τράπεζες θα έπρεπε να εκπληρώσουν ικανοποιητική κεφαλαιοποίηση, έχει σχεδόν εξαντληθεί. Στο διάστημα αυτό οι κυπριακές τράπεζες έχουν σταματήσει να λειτουργούν σαν τράπεζες μετά και τη σχεδόν ολοκληρωτική παγιοποίηση των δανείων, με αποτέλεσμα το βάθεμα της κρίσης στην κυπριακή οικονομία και τη συνεχή αύξηση της ανεργίας.

Μέχρι την πρόσφατη απόφαση της κυβέρνησης και της Βουλής για τη στήριξη της Λαϊκής Τράπεζας μέσω εγγύησης 1,8 δις στην αύξηση του μετοχικού της κεφαλαίου, η κυβερνητική αντίδραση στην αντιμετώπιση της τραπεζικής κρίσης ήταν υποτονική. Η κυβέρνηση έπρεπε ήδη να είχε προχωρήσει σε ανεξάρτητη ενδελεχή έρευνα όχι μόνο για τα αίτια της τραπεζικής κρίσης, αλλά και για να θέσει τις βάσεις για την αναδιάρθρωση του τραπεζικού συστήματος προς μια αναπτυξιακή κατεύθυνση. 

 

Η κρίση στο τραπεζικό σύστημα έχει ως αποτέλεσμα το βάθεμα και την παράταση της κρίσης της κυπριακής οικονομίας. Η κρατική στήριξη των τραπεζών όμως, θα έχει επιπλέον δημοσιονομικές επιπτώσεις και θα οδηγήσει στην αύξηση του δημόσιου χρέους σε πρώτη φάση από 71% σε 81% του ΑΕΠ. Ουσιαστικά οι ζημιές στο τραπεζικό σύστημα κοινωνικοποιούνται και οι φορολογούμενοι καλούνται να καλύψουν το έλλειμμα. 

 

Επίσης, παραμένει το ερώτημα με ποιο τρόπο η κυβέρνηση θα μπορέσει να εξασφαλίσει τη χρηματοδότηση των 1,8 δις για τη στήριξη της Λαϊκής και τις μελλοντικές χρηματοδοτήσεις του πιθανόν να ακολουθήσουν. Μια πιθανότητα θα ήταν η σύναψη διακρατικού δανείου, όπως αυτό που είχε προηγηθεί με τη Ρωσία της τάξης των 2,5 δις ευρώ. Η εναλλακτική περίπτωση θα ήταν η κυβέρνηση να αποταθεί στο μηχανισμό στήριξης της ΕΕ και σε τέτοια περίπτωση, όπως και αυτές της Ελλάδας, Πορτογαλίας και Ιρλανδίας, ο δανεισμός θα απαιτηθεί εκ μέρους της Ε.Ε να συνοδευτεί με αυστηρά μέτρα δημοσιονομικής λιτότητας και περαιτέρω σπρώξιμο της οικονομίας προς την ύφεση και την ανεργία. Η τραπεζική κρίση έχει οδηγήσει την κυπριακή οικονομία στην πιο βαθιά κρίση κατά την περίοδο μετά το ’74.

Η επιτακτική ανάγκη για εθνικοποίηση και ριζική αναδιάρθρωση του τραπεζικού συστήματος με βασικό άξονα τον δημόσιο και δημοκρατικό έλεγχο, με κύριο στόχο να δοθεί αναπτυξιακή κατεύθυνση στην κυπριακή οικονομία, θα πρέπει να αποτελεί βασικό πυλώνα μιας εναλλακτικής οικονομικής πολιτικής. Η στήριξη της Λαϊκής τράπεζας, αν δεν υπάρξει ιδιωτική ανταπόκριση στην έκδοση μετοχών, ισοδυναμεί με 92% κρατική συμμετοχή και έτσι αποτελεί ντε φάκτο εθνικοποίηση της τράπεζας. Το θέμα που παραμένει ανοικτό είναι κατά πόσο η στήριξη αυτή αντικρίζεται ως ένα προσωρινό μέτρο για την αναδιάρθρωση και επαναφορά σε κερδοφορία της τράπεζας και απόδοσής της ξανά στους ιδιώτες, ή αν θα αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα για τον έλεγχο και σχεδιασμό των δανειοδοτήσεων και των επενδύσεων προς ένα νέο παραγωγικό μοντέλο. Οι ενδείξεις σε αυτή τη φάση είναι ότι ακολουθείται το μοντέλο της ‘προσωρινής’ στήριξης και της επαναφοράς της ιδιοκτησίας της τράπεζας σε ιδιωτικά χέρια μόλις αυτό καταστεί δυνατό. Ήδη ένας από τους όρους στη νομοθεσία για τη στήριξη της Λαϊκής αναφέρει ότι η διάρκεια κατοχής των μετοχών από το κράτος δεν μπορεί να υπερβεί τα πέντε χρόνια και πριν από τη λήξη αυτής της περιόδου οι μετοχές θα πρέπει να πωληθούν σε ιδιώτες. Μάλιστα, κάποιοι αναλυτές και παράγοντες στήριξης των τραπεζών υποστηρίζουν ότι αν η Λαϊκή επανέλθει σε κερδοφορία το κράτος θα μπορεί να πωλήσει τις μετοχές που κατέχει σε ιδιώτες κάνοντας και κέρδος μέχρι και 10%!

Το πιο πάνω επιχείρημα αποτελεί μια υπερ-απλουστευμένη άποψη πού σκοπό έχει να υποστηρίξει ότι η τραπεζική κρίση δεν αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και ότι το μόνο που χρειάζεται είναι ένα προσωρινό δάνειο από την κυβέρνηση από το οποίο θα μπορούσε να βγάλει και κέρδος! Η πραγματικότητα όμως είναι αρκετά διαφορετική. Οι ζημιές που έχουν υποστεί οι κυπριακές τράπεζες είναι τέτοιου μεγέθους όπου η βιωσιμότητα τους έχει τεθεί σε αμφιβολία. Αυτές οι ζημιές δεν έχουν δημιουργηθεί από εξωγενείς παράγοντες, αλλά από συνειδητές κερδοσκοπικές αποφάσεις των διευθυντών και των διοικητικών συμβουλίων των τραπεζών και με την ανοχή της Κεντρικής Τράπεζας. Λόγω της επισφαλούς θέσης των τραπεζών και των βάσιμων αμφιβολιών που έχουν δημιουργηθεί για την βιωσιμότητα τους, οι οίκοι αξιολόγησης έχουν υποβαθμίσει τα ομόλογα του κυπριακού κράτους σε τέτοιο βαθμό, με αποτέλεσμα η κυπριακή κυβέρνηση να μην μπορεί να δανειστεί από τις διεθνείς αγορές. Το δημοσιονομικό έλλειμμα και το δημόσιο χρέος βρίσκονται σε τέτοια επίπεδα (3.5% και 71% αντίστοιχα) που δεν αποτελούν σημαντικό πρόβλημα σε σύγκριση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Αν δεν επιτύχουν οι προσπάθειες για σύναψη διακρατικού δανείου, ο μόνος τρόπος χρηματοδότησης της στήριξης της Λαϊκής είναι ο μηχανισμός χρηματοδότησης της Ε.Ε. και σε τέτοια περίπτωση θα απαιτηθεί από την Ε.Ε η επιβολή προγράμματος μέτρων λιτότητας, αλλαγές στους όρους των εργασιακών σχέσεων π.χ. ΑΤΑ ή και άλλους όρους. Η κυβέρνηση, τα συνδικάτα και η ευρύτερη αριστερά θα πρέπει να αντισταθεί σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο αντλώντας αυτοπεποίθηση και προσανατολισμό από τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη γενικότερα. Θα πρέπει να προωθηθεί το αίτημα για εθνικοποίηση και δημοκρατικό έλεγχο του τραπεζικού συστήματος στη Κύπρο και ένα εναλλακτικό πρόγραμμα αναδιάρθρωσης και παραγωγικής ανάπτυξης της κυπριακής οικονομίας καθώς και ριζικής μεταρρύθμισης του κρατικού μηχανισμού.

Η κυπριακή οικονομία ήδη βρίσκεται σε αδιέξοδη κατάσταση όχι μόνο λόγω της τραπεζικής κρίσης, αλλά και σε ό,τι αφορά την εξάντληση του αναπτυξιακού μοντέλου που έχει ακολουθηθεί τις τελευταίες δεκαετίες και την εξάρτησή της από τον τομέα του τουρισμού και τις παρεμφερείς του υπηρεσίες. Η παραγωγική βάση της οικονομίας όσον αφορά τη βιομηχανική και γεωργική ανάπτυξη έχει αποδυναμωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να απαιτείται ριζική αναδιάρθρωση στη βάση ενός νέου οικονομικού σχεδιασμού. Ο έλεγχος του χρηματοπιστωτικού συστήματος και των επενδύσεων θα μπορούσε να αποτελέσει το εφαλτήριο για ένα εναλλακτικό μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης.

Τα τραπεζιτικά κυκλώματα: Οικογενειοκρατία, δικηγόροι και τραπεζίτες στην Τράπεζα Κύπρου

[Οι απόγονοι του αρχιεπισκόπου Σωφρόνιου, τοκογλύφοι και τράπεζες, η οικογένεια Τριανταφυλλίδη, το δικηγορικό γραφείο Πολυβίου κ.ο.κ.]

Δέφτερη Ανάγνωση, http://www.defterianaynosi.com/index.php

Σε μια πρόσφατη συζήτηση στο ίντερνετ, ένας σχολιαστής στο Stockwatch παρατήρησε ότι ο πανικός στην τράπεζα Κύπρου για να βρεθούν  τα χρήματα που χρειάζεται, πηγάζει από το φόβο  μήπως δημοσιοποιηθούν τα όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό της:
«Δεν είναι τυχαίο που η Τράπεζα Κύπρου πολεμά με νύχια και με δόντια να αποφύγει οποιαδήποτε κρατική βοήθεια. Αυτά τα κατεστημένα… με τους λογιστές και τους δικηγόρους, είναι κατά τη γνώμη μου η κορυφή του παγόβουνου και θα είναι τα λιγότερα που θα αποδείξει μια έρευνα, αν γίνει σε βάθος μέσα σε αυτή την τράπεζα, η οποία διοικείται διαχρονικά από τους ίδιους, τους φίλους ή τους συγγενείς.»
http://blog.stockwatch.com.cy/-p=1241

Και παρατίθενται στο σχόλιο, αναφορές στη διαπλοκή ανάμεσα στους ελεγκτές και τους δικηγόρους της τράπεζας από τη μια, και τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου [Δ.Σ.] από την άλλη. Μερικά ενδιαφέροντα και ενδεικτικά στοιχεία διαπλεκομένων συμφερόντων μέσα στην Τράπεζα:
«Δικηγόροι Τράπεζας Κύπρου Διαχρονικά Χρυσαφινης και Πολυβίου
α. Γιώργος Χρυσαφίνης QC, μελος Δ.Σ.
β. Κοκής Πολυβίου, γαμπρός Χρυσαφίνη, επίσης μέλος Δ.Σ-
γ. Πόλυς Πολυβίου,Υιός Κοκή Πολυβίου, γαμπρός Σόλωνα Τριανταφυλλίδη, Πρόεδρου Δ.Σ., εξάδελφος Χαρίλαου Σταυράκη, μέλους Δ.Σ, δεύτερος εξάδελφος Βασίλη Ρολόγη και Χριστάκη Χριστοφίδη, μέλη Δ.Σ. και ο ίδιος μέλος του Δ.Σ, μέχρι την παραίτηση του το 2005.»

Ήδη, άλλωστε, από το 2005, η συγκεκριμένη  Τράπεζα έγινε στόχος κριτικής για το ότι στηρίζεται στην «οικογενειοκρατία» με εστίαση στο διπλό ρόλο – και απολαβές – του Π. Πολυβίου.

Η αυλή του αρχιεπισκόπου Σωφρόνιου και η εποχή των τοκογλύφων

Ιστορικά, η Τράπεζα Κύπρου εξελίχθηκε σε ένα από τους μεγαλύτερους τραπεζιτικούς οργανισμούς στην Κύπρο μετά από μια πορεία που ξεκίνησε με εκκλησιαστική ευλογία. Η Τράπεζα δημιουργήθηκε, αρχικά, ως το ταμιευτήριο «Η Λευκωσία»  και ακολούθως, μετατράπηκε σε Τράπεζα Κύπρου το 1912. Πρώτος πρόεδρος του Δ.Σ. της Τράπεζας το 1912 – και εκ των ιδρυτών του Ταμιευτηρίου το 1899 -  ήταν ο Αντώνης Θεοδότου «ανιψιός και ανάστημα» του Αρχιεπισκόπου Σωφρόνιου – μιας σημαντικής μορφής της εκκλησιαστικής ιστορίας στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.  Ο Α. Θεοδότου πέρασε στην Ιστορία ως μεγαλοπαράγοντας – μέλος εκπαιδευτικών συμβουλίων, αλλά και πολιτικός: ήταν μέλος του Νομοθετικού Συμβουλίου την περίοδο 1906-1911, αλλά διετέλεσε και δημοτικός σύμβουλος,  αντιδήμαρχος και δήμαρχος Λευκωσίας. Αν και στο επίσημο βιογραφικό του δεν αναφέρεται, οι φήμες τον φέρουν να είχε, επίσης, αποκομίσει κέρδη από την τοκογλυφία, η οποία τότε ήταν μια επικερδής επιχείρηση, η οποία ταυτιζόταν με το «δανεισμό» και την εκμετάλλευση της αδυναμίας του δανειζομένου.

Για να γίνει κατανοητή η διαπλοκή εκκλησίας και τραπεζιτικού τομέα στο ευρύτερο της πλαίσιο, θα πρέπει να κάποιος δει ότι οι ρίζες του τραπεζιτικού συστήματος, ιστορικά, πάνε πίσω στο νοικίασμα των φορών στους φοροσυλλέκτες [πολλοί από τους οποίους είχαν άμεση σχέση με πτέρυγες της εκκλησίας] τον 18ο αιώνα και στους τοκογλύφους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα.  Η σύνδεση, λοιπόν, του περίγυρου της εκκλησίας, ως διαχρονικής δομής, με τη ανάπτυξη του τραπεζιτικού συστήματος, δεν είναι τυχαία. Και σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι μια μερίδα της κυπριακής αστικής τάξης αναπτύχθηκε γύρω από την εκκλησία και αυτό, ίσως, να εξηγεί το παράδοξο, το οποίο παρατηρήθηκε από μερικούς κοινωνικούς επιστήμονες, όπως ο Μ. Ατταλίδης- την αδυναμία της ντόπιας αστικής τάξης να αυτονομηθεί από την εκκλησία.

Όταν ήρθαν στην Κύπρο, οι Βρετανοί η κατάσταση στον αγροτικό τομέα στον οποίο ζούσε η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού, βρισκόταν σε μια άτυπη ισορροπία: οι αγρότες εξαρτιόνταν από τους δανειστές/τοκογλύφους, οι οποίοι ήταν συχνά και οι έμποροι, οι οποίοι αγόραζαν την παραγωγή, αλλά το οθωμανικό δίκαιο προστάτευε την ιδιοκτησία και τιμωρούσε με φυλάκιση τον χρεώστη, αντί να κατάσχεται γη – και έτσι οι τοκογλύφοι δεν μπορούσαν  εύκολα να οικειοποιηθούν την μικρό-ιδιοκτησία των αγροτών. Οι Βρετανοί άλλαξαν το σύστημα, επιτρέποντας την κατάσχεση ιδιοκτησίας με βάση τα καθυστερημένα δάνεια η οφειλές, και την δεκαετία του 1880, άρχισε μια διαμάχη για το ποιοί θα είχαν την προτεραιότητα στην κατάσχεση της ιδιοκτησίας των αγροτών που διατηρούσαν χρέη – οι φοροσυλλέκτες ή οι τοκογλύφοι. Όπως είχε παρατηρήσει ο Cobham, ένας βρετανός αξιωματούχος: «Ο φοροεισπράκτορας είναι ένας, οι τοκογλύφοι είναι πλήθος». Κατατέθηκε, μάλιστα, τότε και εισήγηση νόμου από κάποιο κ. Ν. Ρώσσο, μέλος του Νομοθετικού Συμβουλίου, για να προστατευθούν οι αγρότες από τις κατασχέσεις των φοροεισπρακτόρων – βολικά βέβαια στην νομοθεσία δεν αναφέρονταν οι τοκογλύφοι. Ο στόχος ήταν η μετατόπιση της έμφασης, έτσι ώστε να μπορούν να κατάσχουν την περιουσία μόνο οι τοκογλύφοι. Ήταν η πρώτη, ίσως, εμφάνιση της διαπλοκής του πρώιμου τραπεζιτικού τομέα των τοκογλύφων με τους πολιτικούς της εποχής.1
Σε εκείνο το κλίμα, και καθώς οι βρετανοί φαίνεται ότι προσπαθούσαν να εξορθολογήσουν το σύστημα των δανείων και των χρεών, άρχισε η ανάπτυξη των τοπικών τραπεζών – με αρκετούς να ισχυρίζονται ότι οι πρωταγωνιστές της ίδρυσης τους ήταν τοκογλύφοι, οι οποίοι προσπαθούσαν να οργανώσουν τις δραστηριότητες τους σε ένα νέο πλαίσιο μέσα στο νέο θεσμικό σκηνικό το οποίο προωθούσαν οι βρετανοί. Και κάπου εδώ αρχίζει και η διαπλοκή των τραπεζιτών με τους δικηγόρους, οι οποίοι μαζί με την πολιτική ελίτ δημιούργησαν ένα πανίσχυρο λόμπι συμφερόντων και διαπλοκής
Οι δικηγόροι, οι πολιτικοί και η συλλογή των δανείων πίσω από τις τράπεζες: εθνικοφροσύνη με το αζημίωτο.

Μερικοί από τους συγγενείς του Σωφρόνιου, όπως ο Θεοφάνης Θεοδότου (αδελφός του Αντώνη Θεοδότου της Τράπεζας Κύπρου, ο οποίος άνηκε επίσης στην ίδια παράταξη ως πολιτικός) συγκαταλεγόταν ανάμεσα στους πιο γνωστούς εκφραστές των αδιάλλακτων εθνικιστών στις τότε διαμάχες με τους παραδοσιακούς διαλλακτικούς. Ο ίδιος ο Σωφρόνιος εθεωρείτο, μάλλον, υποστηρικτής και εκφραστής των διαλλακτικών στις τότε αντιπαραθέσεις με την αποικιακή διοίκηση, αλλά και γύρω από ευρύτερα πολιτικά και πολιτισμικά ζήτημα, τα οποία κορυφώθηκαν μετά τον θάνατο του, στο Αρχιεπισκοπικό του 1900-1910. Αν και πολιτικά οι οικογένειες είχαν κάποιες διαφοροποιήσεις, δεν φαίνεται να υπήρχαν διαφοροποιήσεις στα οικονομικά και στην αλληλοδιασταύρωση θέσεων, οι οποίες έλεγχαν την θεσμική και οικονομική ζωή.

Ο Θ. Θεοδότου παντρεύτηκε την Στυλιανή Χ. Σεβέρη  – φτιάχνοντας μια ευρύτερη συμμαχία των οικογενειών της Λευκωσιάτικης ελίτ – και η κόρη τους Λούλλα παντρεύτηκε τον Αντώνη Τριανταφυλλίδη, δημιουργώντας την ιστορική σύνδεση, η οποία οδηγεί στην νευραλγική, για το σημερινό νομικό, δικηγορικό και τραπεζιτικό τομέα,  οικογένεια Τριανταφυλλίδη,  η οποία με την σειρά της έχει τις δικές της σχέσεις με την οικογένεια Πολυβίου, όπως θα δούμε.
Ας δούμε σύντομα την πολιτική καριέρα αυτών των οικογενειών. Ο Θεοδότου ήταν από τους ηγέτες των εθνικιστών αδιάλλακτων, αλλά φυσικά είχε και αρμονικές σχέσεις με την βρετανική αποικιοκρατία στα παρασκήνια, πίσω από τις δημόσιες ρητορικές. Έτσι και αλλιώς, όπως παρατήρησε ο Γ. Γιωργαλλίδης στην μελέτη του για την περίοδο 1880-1920, ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της περιόδου ήταν  ακριβώς η ταύτιση της ντόπιας οικονομικής και πολιτικής ελίτ με του Βρετανούς. Το 1901 λ.χ. ο Θεοδότου, ηγέτης κατά τα αλλά των αδιάλλακτων ενωτικών εθνικιστών, δήλωσε, όταν πέθανε η βασίλισσα Βικτόρια ότι οι «Κύπριοι Έλληνες» όφειλαν «φόρο ευγνωμοσύνης» προς τον «φιλελεύθερο Αγγλικό λαό» και ολοκλήρωσε λέγοντας:  «αγαπωμεν κα τιμωμεν τους ηγετας εν πολιτισμω και την ελευθεριαν των λαων, του Αγγλους.»2
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της διπλής ζωής των αδιάλλακτων ήταν ο Ν. Πασχάλη, ο οποίος από ηγέτης της αποχής στο όνομα της Ένωσης, βρέθηκε «προσωρινός γενικός εισαγγελέας» της αποικιακής διοίκησης όταν απέτυχε να επανεκλεγεί.

Ο γαμπρός του Θ. Θεοδότου, ο Α. Τριανταφυλλίδης, ο οποίος ήταν ήδη γνωστός δικηγόρος εξελέγη μέλος του Νομοθετικού Συμβουλίου το 1930, κάνοντας μια εκστρατεία με εθνικιστικούς τόνους, ενώ ήταν στενός φίλος του κυβερνήτη Στορς και μάλιστα ο καλύτερος αντίπαλος του στο σκάκι.3 Εθνικιστής στα καφενεία και φιλο-άγγλος στα σαλόνια ήταν η συνταγή για την ελίτ. Η εκλογή του Τριανταφυλλίδη, τελικά, ακυρώθηκε λόγω μαρτυριών για δωροδοκία, αλλά είχε ήδη διοριστεί στο Εκτελεστικό Συμβούλιο από τον Στορς.

Και φυσικά, αυτή η ελίτ έλεγχε ήδη, όχι μόνο της πολιτική εκπροσώπηση, αλλά και την οικονομική.  Ένας Βρετανός αξιωματούχος, ο Νίκολσον περιέγραψε ως ακολούθως την  κατάσταση των ελληνοκύπριων μελών του Νομοθετικού Συμβουλίου πριν τις εκλογές του 1930 [ο όρος δανειστές/money lenders αναφέρεται στους τοκογλύφους της εποχής]:
« Οκτώ είναι δικηγόροι, τρεις από τους οποίους είναι κορυφαίοι δανειστές, ένας είναι μεγαλοϊδιοκτήτης γης και τοκογλύφος, ενας επίσκοπος-δηλαδή αντιπροσωπεύει τον μεγαλύτερο οργανισμό ιδιοκτησίας γης-..δυο από τους οκτω δικηγόρους είναι έκδοτες εφημερίδων και με εξαίρεση τον μόνο αγρότη Βουλευτή όλοι οι άλλοι έχουν στην διάθεση τους 1, η 2 τοπικές εφημερίδες.» 4

Και πρόσθεσε, ο Νίκολσον για το σύστημα της Διαπλοκής τότε, το οποίο οδήγησε στην κοινωνική δυσφορία και τις κοινωνικές μεταμορφώσεις των επόμενων δυο δεκαετιών:
«Τα χρέη των αγροτών και η συνακόλουθη δυνατότητα των δανειστών, σε συνεργασία με την Ορθόδοξη Εκκλησία, τους διευθυντές των σχολείων και τους δικηγόρους, να ελέγχουν τον ψήφο και να διασφαλίζουν την επανεκλογή αντιπρόσωπων αυτών των ομάδων στο Νομοθετικό Συμβούλιο..»5
Για να πάρει κάποιος μια εικόνα της διαπλοκής των λίγων οικογενειών που έλεγχαν την κατάσταση τότε, αξίζει να δει ότι τουλάχιστον τρεις από τους εκλεγέντες βουλευτές του 1930 ήταν συγγενείς και σχετίζονταν με την τράπεζα Κύπρου: Θ. Θεοδότου [πεθερός του Α. Τριανταφυλλίδη και αδελφός του πρώτου προέδρου της Τράπεζας Κύπρου],
Δ. Σεβερης [δικηγόρος, μεγαλέμπορας και κτηματίας, επίσης ιδρυτικό μέλος της Τράπεζας Κύπρου και πρόεδρος της από το 1926 μέχρι το 1955, αδελφός της γυναίκας του Θεοδότου6],
Α. Τριανταφυλλίδης [ο νέος δικηγόρος της οικογένειας Θεοδότου-Τριανταφυλλίδη και ο ανερχόμενος πολιτικός της αστέρας, δικηγόρος επίσης].

Η γενική δυσφορία με τους τοκογλύφους την δεκαετία του 1920, οδήγησε και σε εσωτερικές διαμάχες την ελίτ: έτσι η εφημερίδα «Κυπριακός Φυλάξ» το 1924 εξαπέλυσε επίθεση εναντίον του Θεοδότου για την ενασχόληση του με τα «θέλγητρα του Πικαντίλυ» [μια παραπομπή σε ερωτικές του περιπέτειες εκτός Κύπρου] όταν πήγαινε στο Λονδίνο, αλλά και για το ότι χρησιμοποιούσε αυτοκίνητο, το οποίο του παραχωρήθηκε για πολιτικούς λόγους, «για την εκτέλεση ενταλμάτων των πελατών του δικηγορικού του γραφείου παίρνοντας μαζί του και τον μουτηρην δηλαδή τον δικαστικόν κλητήρα». Ήταν μια σαφής αναφορά στις δημοπρασίες, τις οποίες έκαναν τότε οι τοκογλύφοι όπως και η διπλή παραπομπή των λέξεων «εθέρισες, αλώνισες και αποθήκευσες» στην κατάληξη του κειμένου για την πολιτική του σχέση με τον Καταλανό.7

Αξίζει, εδώ, αναφορά και σε ένα άλλο επιφανή δικηγόρο της εποχής τον κ. Γ. Χρυσαφίνη, γιο του Νικολάου Χρυσαφίνη και της Ευθαλίας Παπαδοπούλου,  ο οποίος διορίστηκε και μέλος του αποικιακού Εκτελεστικού Συμβουλίου και του Συμβουλευτικού Σώματος της αποικίας. Ο κ. Χρυσαφίνης εκτός από μεγαλοδικηγόρος και μεγαλοπαράγοντας της αποικιακής διοίκησης με προσβάσεις στο χώρο της Δεξιάς, ήταν και αντιπρόεδρος της Τράπεζας Κύπρου από το 1936.

Οι απόγονοι και η διαπλοκή δικηγόρων, οικογενειών και τραπεζιτών

Ο Α. Τριανταφυλλίδης δολοφονήθηκε το 1934. Για την δολοφονία του υπάρχουν διάφορες εκδοχές: μια εκδοχή θεωρεί ότι είχε πολιτικά αίτια, ότι δηλαδή δολοφονήθηκε γιατί ήταν υποστηρικτής κάποιας μορφής συνταγματικής λύσης την τότε περίοδο. Είναι δύσκολο να τεκμηριωθεί κάτι τέτοιο, αλλά ακούστηκε. Η άλλη εκδοχή, η οποία ακούγεται πιο έντονα, συνδέεται με ζητήματα είτε της προσωπικής ζωής,  είτε με την δικηγορική του καριέρα – φημολογείται ότι η δολοφονία οργανώθηκε από τις φυλακές. Ο Τριανταφυλλίδης, απόγονος μιας κομβικής διασταύρωσης πολιτικών, εκκλησιαστικών και οικονομικών παραγόντων, άφησε ως κληρονόμους τρεις γιους . Η επιτυχία τους είναι ενδιαφέρουσα – και όχι τυχαία:
Σόλων Τριανταφυλλίδης:  Πρόεδρος Δ.Σ. Τράπεζας Κύπρου 1988- 2005
Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης:  Πρόεδρος Ανωτάτου δικαστηρίου – Γενικός εισαγγελέας.
Άντης Τριανταφυλλίδης:  Μεγαλοδικηγόρος – εμπλεκόμενος πρόσφατα στο σκάνδαλο  Τσοχατζόπουλου, ως ο υπεύθυνος του δικηγορικού γραφείου, μέσω του οποίου έγιναν οι έγγραφες εταιρειών [όπως η Torcaso] για μεταφορά των μιζών.

Και η επόμενη γενιά της οικογένειας δεν τα πάει και άσχημα: Ο Κρις Τριανταφυλλίδης, μεγαλοδικηγορος, ο οποίος ανηκει στα ηγετικα στελέχη του ΔΗΣΥ,  διετέλεσε πρόεδρος του ΑΠΟΕΛ και η  Στέλλα Κυριακίδου, βουλευτής ΔΗΣΥ, είναι παιδιά του Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη.
Η Οικογένεια Τριανταφυλλίδη έχει, επίσης, ολοκληρώσει τη συνεργασία της με το δικηγορικό γραφείο Χρυσαφίνη: Όταν ο Κοκής Πολυβίου παντρεύτηκε την κόρη του Χρυσαφίνη, το δικηγορικό του γραφείο, το οποίο αντιπροσώπευε την Τράπεζα  Κύπρου διαχρονικά, διευρύνθηκε. Ο Πόλυς Πολυβίου, γιος του Κοκή και εγγονός του Χρυσαφίνη, παντρεύτηκε με τη σειρά του την κόρη του Σόλωνα Τριανταφυλλίδη, ο οποίος ήταν μέλος του Δ.Σ. της Τράπεζας Κύπρου από το 1962 και Πρόεδρος της την περίοδο 1988-2005.

Όμως, η αλληλοκάλυψη των οικογενειών με έμφαση στους δικηγόρους και στους τραπεζίτες είναι ακόμα πιο έντονη, αν δει κάποιος το διοικητικό συμβούλιο της Τράπεζας Κύπρου, την περιοδο του σκανδαλου με τη διπλή ιδιότητα του Πολυβίου στην Τράπεζα Κύπρου. Μαζί με τις οικογένειες που αντλούν την καταγωγή τους από την εποχή του Σωφρόνιου, υπάρχουν και εκπρόσωποι της άλλης μεγάλης οικογένειας δικηγορών και τραπεζιτών – της οικογένειας Λεβέντη μέρος της οποίας είναι και η οικογένεια Τ. Παπαδόπουλου, μετά από τον γάμο με την κ. Φωτεινή. Δύο από τα μέλη του τότε συμβουλίου, οι κ. Δαυίδ και Λεβέντης, ήταν μέλη του άλλου οικογενειακού κυκλώματος της οικονομικής και δικηγορική-πολιτικής ελίτ.

1. Rolandos Katsiaounis. 1996. Labour, Society and Politics duting the second half of the nineteenth century. Nicosia: Cyprus Research Centre. σ. 105-106, κεφάλαιο 5, 143-145.
2. M. Ατταλίδης . 1986. Τα κόμματα στην Κύπρο [1878 – 1955]. Στο «Κυπριακά, 1878 – 1955». Λευκωσία: Εκδ. Δήμου Λευκωσίας. σ. 130
3. G.S. Georgallides. 1985. Cyprus and the Governorship of sir Roland Storrs. Cyprus Research Centre. 406, υπ. 2.

4. Γιεωργαλλίδης [1985], σ. 163.

5. Γιωργαλλίδης [1985], σ. 164

6. Στυλιανη Χριστοδουλου Σεβερη [Βιογραφικο Λεξικό Κυπρίων, Α. Κουδουναρη, 1989], σ. 43, σ. 156]

7. Λυμπουριδης, 56-57. Η δίκη, μια από τις σημαντικές της περιόδου τελικά δεν προχώρησε αφού τέτοιες αναφορές αναγκαστικά θα έπρεπε να οδηγήσουν ολόκληρη την ελίτ σε εσωτερική διαμάχη. Ήταν όμως εκφραστική του κλίματος της εποχής.

διαβάστε επίσης

Αφιέρωμα: Η διάσωση της Λαϊκής και το σκάνδαλο της διαπλοκής στις Τράπεζες: δικηγορικά γραφεία και διαπλοκή με την πολιτική

http://www.defterianaynosi.com/article.php?id=112

Τα δάνεια της Λαϊκής στο εσωτερικό κύκλο των διοικούντων: όσα ψάχνει το κράτος τώρα, τα είχαν δανείσει στους εαυτούς τους και τους συγγενείς τους;

 

http://www.defterianaynosi.com/article.php?id=137 

και 

Κινήματα Λογοδοσίας και έλεγχου των τραπεζών

http://www.defterianaynosi.com/article.php?id=161